The Association for Latin Teaching

respice prospice

ARLT


Here we offer a selection of Latin Christmas hymns and carols. These are the originals, not translations from English. We append the notice of a Latin Carol Celebration, held annually by Brown University. Any Latin teacher with enough chutzpah could probably get something like this established in his or her locality, bringing together students and perhaps local churches.


We are indebted to http://www.hymnsandcarolsofchristmas.com for the tunes, translations and notes.


Adeste fideles (O come, all ye faithful)

Angelus ad virginem (Gabriel to Mary came)

A solis ortus cardine

Christe, Redemptor omnium

Corde natus ex parentis (Of the Father's love begotten)

Dormi, Iesu

Ecce novum gaudium

Gaudete, gaudete! (This was once a pop song)

Hodie Christus natus est

In dulci iubilo (Latin/German and Latin/English versions)

Personent hodie

Puer natus in Bethlehem

Puer nobis nascitur (Unto us a boy is born)

Quem pastores laudavere (Shepherds came, their praises bringing)

Qui creavit coelum

Resonemus laudibus

Resonet in laudibus: a variant of the above.

Veni, veni Emmanuel! (O come, o come, Emmanuel)

A Latin Carol Celebration: how one college does it.

  

Adeste, fideles

(17th century)


Adeste, fideles, laeti triumphantes;

Venite, venite in Bethlehem.

Natum videte Regem angelorum.


Refrain

Venite adoremus, venite adoremus,

Venite adoremus, Dominum.


Deum de Deo, lumen de lumine,

Parturit virgo mater,

Deum verum, genitum, non factum.


Refrain

En grege relicto, humiles ad cunas

Vocati pastores approperant:

Et nos ovanti gradu festinemus.


Refrain

Stella duce, Magi Christum adorantes,

Aurum, thus, et myrrham dant munera.

Jesu infanti corda praebeamus.


Refrain

Aeterni Parentis splendorem aeternum

Velatum sub carne videbimus,

Deum infantem, pannis involutem.


Refrain

Pro nobis egenum et foeno cubantem

Piis foveamus amplexibus;

Sic nos amantem quis non redamaret?


Refrain


Angelus ad Virginem

Medieval English carol


Notes and tune here.


1. Angelus ad virginem

   Subintrans in conclave.

Virginis formidinem

   Demulcens inquit "Ave."

Ave regina virginum,

Coeli terraeque dominum

   Concipies

   Et paries

   Intacta,

   Salutem hominum.

   Tu porta coeli facta

   Medela criminum.


2. Quomodo conciperem,

   quae virum non cognovi?

Qualiter infringerem,

   quae firma mente vovi?

'Spiritus sancti gratia

Perficiet haec omnia;

   Ne timeas,

   sed gaudeas,

   secura,

   quod castimonia

   Manebit in te pura

   Dei potentia.'


3. Ad haec virgo nobilis

   Respondens inquit ei;

Ancilla sum humilis

   Omnipotentis Dei.

Tibi coelesti nuntio,

Tanti secreti conscio,

   Consentiens

   Et cupiens

   Videre

   factum quod audio,

   Parata sum parere

   Dei consilio.


4. Angelus disparuit

   Etstatim puellaris

Uterus intumuit

   Vi partus salutaris.

Qui, circumdatus utero

Novem mensium numero,

   Hinc Exiit

   Et iniit

   Conflictum,

   Affigens humero

   Crucem, qua dedit ictum

   Hosti mortifero.


5. Eia Mater Domini,

   Quae pacem reddidisti

Angelis et homini,

   Cum Christum genuisti;

Tuum exora filium

Ut se nobis propitium

   Exhibeat,

   Et deleat

   Peccata;

   Praestans auxilium

   Vita frui beata

   Post hoc exsilium.


A Solis Ortus Cardine


Notes and tunes here.


1. A solis ortus cardine

Adusque terrae limitem

Christum canamus Principem,

Natum Maria Virgine.


2. Beatus auctor saeculi

Servile corpus induit,

Ut carne carnem liberans

Non perderet quod condidit.


3. Clausae parentis viscera

Caelestis intrat gratia;

Venter puellae baiulat

Secreta quae non noverat.


4. Domus pudici pectoris

Templum repente fit Dei;

Intacta nesciens virum

Verbo concepit Filium.


5. Enixa est puerpera

Quem Gabriel praedixerat,

Quem matris alvo gestiens

Clausus Ioannes senserat.


6. Feno iacere pertulit,

Praesepe non abhorruit,

Parvoque lacte pastus est

Per quem nec ales esurit.


7. Gaudet chorus caelestium

Et Angeli canunt Deum,

Palamque fit pastoribus

Pastor, Creator omnium.


8. Iesu, tibi sit gloria,

Qui natus es de Virgine,

Cum Patre et almo Spiritu,

In sempiterna saecula.


Christe, Redemptor omnium


Translations, notes and tune here.


1. Christe, Redemptor omnium,

ex Patre, Patris unice,

solus ante principium

natus ineffabiliter,


2. Tu lumen, tu splendor Patris,

tu spes perennis omnium,

intende quas fundunt preces

tui per orbem servuli.


3. Salutis auctor, recole

quod nostri quondam corporis,

ex illibata Virgine

nascendo, formam sumpseris.


4. His praesens testatur dies,

currens per anni circulum,

quod a solus sede Patris

mundi salus adveneris;


5. Hunc caelum, terra, hunc mare,

hunc omne quod in eis est,

auctorem adventus tui

laudat exsultans cantico.


6. Nos quoque, qui sancto tuo

redempti sumus sanguine,

ob diem natalis tui

hymnum novum concinimus.


7. Iesu, tibi sit gloria,

qui natus es de Virgine,

cum Patre et almo Spiritu,

in sempiterna saecula. Amen.


Corde natus ex parentis


Translations and tunes here


1. Corde natus ex parentis ante mundi exordium

A et O cognominatus, ipse fons et clausula

Omnium quae sunt, fuerunt, quaeque post futura sunt.


2. Ipse iussit et creata, dixit ipse et facta sunt,

Terra, caelum, fossa ponti, trina rerum machina,

Quaeque in his vigent sub alto solis et lunae globo.


3. Corporis formam caduci, membra morti obnoxia

Induit, ne gens periret primoplasti ex germine,

Merserat quem lex profundo noxialis tartaro.


4. O beatus ortus ille, virgo cum puerpera

Edidit nostram salutem, feta Sancto Spiritu,

Et puer redemptor orbis os sacratum protulit.


5. Psallat altitudo caeli, psallite omnes angeli,

Quidquid est virtutis usquam psallat in laudem Dei,

Nulla linguarum silescat, vox et omnis consonet.


6. Ecce, quem vates vetustis concinebant saeculis,

Quem prophetarum fideles paginae spoponderant,

Emicat promissus olim; cuncta conlaudent eum.


7. Macte iudex mortuorum, macte rex viventium,

Dexter in Parentis arce qui cluis virtutibus,

Omnium venturus inde iustus ultor criminum.


8. Te senes et te iuventus, parvulorum te chorus,

Turba matrum, virginumque, simplices puellulae,

Voce concordes pudicis perstrepant concentibus.


9. Tibi, Christe, sit cum Patre hagioque Pneumate

Hymnus, decus, laus perennis, gratiarum actio,

Honor, virtus, victoria, regnum aeternaliter.

  

Dormi Jesu


Copied from a print in a German village by Samuel

Taylor Coleridge.


Dormi Jesu, mater ridet,

     Quae tam dulcem somnum videt,

     Dormi Jesu blandule.

     Si non dormis, mater plorat,

     Inter fila cantans orat:

     Blande veni somnule.


  Ecce novum gaudium


Ecce novum gaudium,

     Ecce novum mirum,

     Virgo parit filium,

     Qvae non novit virum,

     Qvae non novit virum,

     Sed ut pyrus pyrum,

     Gleba fert papyrum

     Florens lilium.

       Ecce qvod natura

       Mutat sua jura,

       Virgo parit pura,

       Dei filium.

    

     Mundum Deus flebilem

     Cernens in ruina,

     Rosam delectabilem

     Produxit de spina,

     Produxit de spina,

     Natum de regina,

     Qui et medicina,

     Salus gentium.

       Ecce qvod natura

       Mutat sua jura,

       Virgo parit pura,

       Dei filium.

    

     Nequivit divinitas

     Plus humiliari,

     Nec nostra carnalitas

     Magis exaltari,

     Magis exaltari,

     Deo coaequari,

     Coelo collocari,

     Per conjugium.

       Ecce qvod natura

       Mutat sua jura,

       Virgo parit pura,

       Dei filium.

  

Gaudete


This traditional carol was a successful pop song.

Tune here


Refrain:

Gaudete! gaudete!

Christus est natus ex Maria virgine,

gaudete!


1. Tempus adest gratiae, hoe quod optabamus;

carmina laetitiae devote reddamus. Refrain


2. Deus homo factus est, natura mirante;

mundus renovatus est a Christo regnante. Refrain


3. Ezecaelis orta clausa per transistur;

unde lux est orta, salus invenitur. Refrain


4. Ergo nostra contio psallat iam in lustro;

Benedicat Domino; salus regi nostro. Refrain


  

Hodie Christus natus est


Hodie Christus natus est, alleluia

    Hodie Salvator apparuit, alleluia.

    Hodie in terra canunt angeli,

    Laetantur archangeli, alleluia

    Hodie exultant justi, dicentes

    Gloria in excelsis Deo,

    Et in terra pax hominibus bonae voluntatis, alleluia.


In dulci iubilo


The original Latin/German version:


     In dulci jubilo,

     nun singet und seid froh!

     Unsers Herzens Wonne liegt

     in praesepio

     und leuchtet als die Sonne

     matris in gremio.

     Alpha es et O!

    

     O Jesu parvule,

     nach dir ist mir so weh!

     Tröst' mir mein Gemüte,

     o puer optime,

     durch alle deine Güte,

     o princeps gloriae!

     Trahe me post te!

    

     O patris charitas,

     o nati lenitas!

     Wir all' wär'n verdorben

     per nostra crimina;

     so hat er uns erworben

     coelorum gaudia!

     Eya, wär'n wir da!

    

     Ubi sunt gaudia?

     nirgend mehr als allda,

     da die Engel singen wohl

     nova cantica

     und da die Schellen klingen

     in regist curia.

     Eya, wär'n wir da!


A Latin/English version:

(Seven versions listed here)


1. In dulci jubilo

Let us our homage show:

Our heart's joy reclineth

In praesepio;

And like a bright star shineth

Matris in gremio,

Alpha es et O!


2. O Jesu parvule,

My heart is sore for Thee!

Here me, I beseech Thee,

O puer optime;

My praying let it reach Thee!

O princeps gloriae.

Trahe me post te.


3. O patris caritas!

O Nati lenitas!

Deeply were we stained

Per nostra crimina:

But Thou for us hast gained

Coelorum gaudia,

Qualis gloria!


4. Ubi sunt gaudia,

If that they be not there?

There are Angels singing

Nova cantica;

And there the bells are ringing

In Regis curia.

O that we were there!


Personent hodie


1. Personent hodie

voces puerulae,

laudantes iucunde

qui nobis est natus,

summo Deo datus,

et de virgineo ventre procreatus.


2. in mundo nascitur,

pannis involvitur

praesepi ponitur

stabulo brutorum,

rector supernorum.

perdidit spolia princeps infernorum.


3. magi tres venerunt,

parvulum inquirunt,

parvulum inquirunt,

stellulam sequendo,

ipsum adorando,

aurum, thus, et myrrham ei offerendo.


4. omnes clericuli,

pariter pueri,

cantent ut angeli:

advenisti mundo,

laudes tibi fundo.

ideo gloria in excelsis Deo.

  


Puer natus in Bethlehem


Tune and translations here.


     Puer natus in Bethlehem,

     Ein Kind gebor'n zu Bethlehem,

     unde gaudet Jerusalem.

     Halleluja!

     dess freuet sich Jerusalem.

     Halleluja!

    

     Hic jacet in praesepio

     Hier liegt es in dem Krippelein,

     qui regnat sine termino.

     Halleluja!

     ohn' Ende ist die Herrschaft sein.

     Halleluja!

    

     In carne nobis similis,

     Er ist uns gar gleich nach dem Fleisch,

     peccato sed dissimilis.

     Halleluja!

     der Sünd' nach ist er uns nicht gleich.

     Halleluja!

    

     Ut redderet nos homines

     Damit er sich uns machte gleich

     deo et sibi similes.

     Halleluja!

     und wieder brächt' zu Gottes Reich.

     Halleluja!

    

     In hoc natali gaudio

     Für solche gnadenreiche Zeit

     benedicamus domino.

     Halleluja!

     sei Gott gelobt in Ewigkeit.

     Halleluja!

  


Puer nobis nascitur


Tune and translations here.


1. puer nobis nascitur

rector angelorum;

in hoc mundo pascitur

Dominus dominorum.


2. in praesepe ponitur

sub foeno asinorum.

cognoverunt Dominum

Christum regem coelorum.


3. hinc Herodes timuit -

magna cum dolore,

et pueros occidit,

infantes cum livore.


4. qui natus de virgine -

die hodierna

ducat nos cum gratia

ad gaudia superna.


5. O et A et A et O

cum cantibus in choro,

cum canticis et organo,

benedicamus Domino.


Quem pastores laudavere


Tune and translations here.


Quem pastores laudavere

    Quibus angeli dixere,

    Absit vobis iam timere,

    Natus est rex gloriae.

    

    Ad quem magi ambulabant

    Aurum, thus, myrrhum portabant,

    Immolabant haec sincere

    Nato regi gloriae.

    

    Christo regi, Deo nato,

    Per Mariam nobis dato,

    Merito resonet vere

    Laus, honor et gloria.


Qui creavit coelum


Tune and notes here.


1. Qui creavit coelum, Lully, lully, lu!

Nascitur in stabulo, Bye, bye, bye, bye, bye,

Rex qui regit seculum, Lully, lully, lu!


2. Joseph emit paniculum, Lully, lully, lu!

Mater involvit puerum, Bye, bye, bye, bye, bye,

Et ponit in praesepio, Lully, lully, lu!


3. Inter animalia, Lully, lully, lu!

Jacent munci gaudia, Bye, bye, bye, bye, bye,

Dulcis super omnia, Lully, lully, lu!

  

Resonemus laudibus


Tune here.


1. Resonemus laudibus

Cum jocunditatibus

Ecclesiam fidelibus

Apparuit quem genuit Maria


2. Deus fecit hominem

Ad suum imaginem

Et similitudinem

Apparuit quem genuit Maria


3. Deus fecit omnia

Celum, Terram, maria,

Cunctaque nascentia

Apparuit quem genuit Maria


4. Ero nostro concio

In chordis et organo

Benedictat Domino,

Apparuit quem genuit Maria


5. Et Deo qui venias

Donat et leticas

Nos eidem gracias.

Apparuit quem genuit Maria


Resonet in laudibus


Tune here.


1. Resonet in laudibus

Cum jucundis plausibus

Sion cum fidelibus:

Apparuit quem genuit Maria!


2 Christus natus hodie

Ex Maria Virgine

Sine virili semine:

Apparuit quem genuit Maria!


3 Pueri, concinite,

Nato Regi psallite,

Voce pia dicite:

Apparuit quem genuit Maria!


4. Sion, lauda Dominum,

Salvatorem hominum,

Purgatorem criminum:

Apparuit quem genuit Maria!

  

Veni, Veni Emmanuel!


Tunes, translations, notes here.


1. Veni, Veni Emmanuel!

Captivum solve Israel!

Qui gemit in exsilio,

Privatus Dei Filio.


   Refrain:

   Gaude, gaude, Emmanuel

   Nascetur pro te, Israel.


2. Veni, O Jesse virgula,

Ex hostis tuos ungula,

De specu tuos tartari

Educ et antro barathri. Refrain


3. Veni, Veni O Oriens!

Solare nos adveniens,

Noctis depelle nebulas,

Dirasque noctis tenebras. Refrain


4. Veni, Clavis Davidica,

Regna reclude caelica,

Fac iter tutum superum,

Et claude vias inferum. Refrain


5. Veni, Veni Adonai!

Qui populo in Sinai

Legem dedisti vertice,

In Majestate gloriae. Refrain


Latin Carol Celebration


This Year's Celebration: On Monday, December 6. 2004, the Department of Classics will present its fifty-seventh annual program of readings and songs in the spirit of the season, conducted entirely in Latin. (English translations of the readings will be provided for those whose spoken Latin may be a little rusty.) This popular event will be held at 8:00 p.m. in the historic First Baptist Church in America, 75 North Main Street, Providence. Admission is free; street parking is available; the event lasts a little more than an hour; all are welcome.


For high school Latin teachers and students: We are delighted that a number of high school Latin students attend this event. Students should be accompanied by an adequate number number of chaperones, and should know that this is a fairly "dressy" event held in an historic church. A pre-program workshop for high school Latin students and their teachers will be offered at Brown from 3:30-5:00 pm on December 6, 2004. To register for the program, please contact Joseph Lynch of Franklin High School by November 24.


Brief history of the Latin Carol Celebration


Variously named, the Latin Carol Celebration has been held in several locations, but the format has remained remarkably the same. The audience sings carols in Latin, while members of the Brown University family read passages from ancient texts, some from the Bible, in the original languages or in Latin translation. Originally labeled a "Service," more recently the term "Celebration" has been adopted, both because celebratio is more easily understood by the Latin-less and because the event was never intended primarily as a worship service.


The first Carol Service (Dec. 14, 1948, in Alumnae Hall on the Pembroke campus), set the tone for all succeeding celebrations. Music was provided by organist John Rowe Workman of the Classics Department and a chorus, directed by William Dinneen of the Department of Music. Herbert Newell Couch, chair of the Classics Department, was master of ceremonies, a term changed the next year to Magister Equitum. There were four readings that continue to this day: Isaiah 40:1-5; 9:6-7; Vergil (fourth Eclogue); Luke 2:1-14; and John 1:1-14.


Attendance in Alumnae Hall was always good, rising from an initial 300 to 400 to a reported 1,000 in 1967. In 1997, for its fiftieth anniversary, the Celebration moved to the First Baptist Church of America. In addition to Brown students and faculty, the event now attracts a large number of secondary school students, including some 100 annually from the Wahconah School in Dalton, Mass.


Latin Carols

Christmas Pages

CARMINA NATALIA


(I) (Silent Night)


Tranquilla nox !  Sancta nox !

Dormit mundus; nulla vox

Iam auditur; in stabulo

Maria et Ioseph cum puero

   Qui dormit placide.


Tranquilla nox !  Sancta nox !

Adpastores iam venit velox

Illud verbum ex angelis:

“Alleluia, nunc adis,

   Christe, Redemptor tu !”


Tranquilla nox !  Sancta nox !

Fili Dei, quanta mox

Caritas lucet ab ore tuo:

Gratiae tempus ad est mundo,

   Cum natus sis, Domine !



(III) (Once in Royal David’s City)


Regis olim orbe David

 Sub bovili misero

Mater posuit infantem

 In praesepti pro lecto:

Mitis Maria mater:

Iesus Christ is puer.


De caelo ad nos descendit,

 Deus, Dominus orbis;

Ei tectum est cubile

 Et praesepte pro cunis.

Pauperum virum amator

Sancte vixisti Salvator.


Et pueritiam per miram

 Observanter parebat

Virgini eidem matri

 Quae eum peperat.

Tentent et discipuli

Esse similes ei.


Nam exemplum ille nobis;

 Nostri crescebat instar;

Parvus quondam, imbecillus,

 Flens et ridens,nobis par;

Particeps tristitiae

Idem et laetitiae.


Tandem illum nos cernemus

 Ex amore aeterno;

Puer enim ill parvus

 Summo regnat nunc caelo;

Atque eo nos ducit

Quo et  ipse praeiit.


Nec in stabulo misello,

 Bubus prope stantibus,

Tunc videbitur, sed celsus

 Sedens deo proximus:

Comites tum coronati

Circumstabunt candidati


(V)


Angeli canunt praecones

 Nuper natum Dominum,

Pacem vobis, veniamque

 Erga genus humanum,

Gentes surgite gaudentes

Cum caelicolis canentes

Dei filium, regem

Natum iam in Bethlehem;

 Ecce canunt angeli

 Gloriam novo Regi!


Christus, adoratus caelo,

 In aeternum Dominus,

Ad nos sero, en,advenit

 Virginis idem partus:

Homo fieri dignate,

Ave, Deus incarnate!

Iesu, placuit tibi

Nobiscum sic morari:

 Ecce, canunt angeli

 Gloriam novo regi!


Pacis O caelestis Princeps

 Probitatis Sol prodis.

Lucem, vitam nobis ferens

 Salutaribus alis.

Vitam aeternam tulisti,

Levaturus mortales,

Bis ut natos nos praestes:

 Ecce canunt angeli

 Gloriam novo regi!


R.J.M. Lindsay - Belfast High School - 1968


(II) (In the Bleak Mid-winter - Christina Rossetti)


Mugiebat ventus;

 Hiems gelida:

Ut saxum rigebant

 Tellus et aqua.

De caelo ceciderat

 Saevi nix gelu

Hieme perdura

 Abhinc tam diu.


Nec caelum nec terra

 Deum cohibet

Fugient et ambo

 Ubi is reget

Hieme perdura

 En, sanctissimum

Deum continebat

 Rude stabilum.


Angeli fortasse

 Circumvolitant;

Chrubim et seraphim

 Aera celebrant.

Mater puellari

 Plena gaudio

Adorat Amatum

 Dulco osculo.


Quid ego, tam pauper,

 Domino dedam?

Illi, si sim pastor,

 Agnum praebeam;

Sapiens, perfungar

 Munere meo …

De quod possum ei;

 Cor meum dono.



(IV)


Procul in praesepi

  Et sine lecto,

En, parvulus Iesus

  Dormit in faeno:

Stellaeque micantes

  Despectant eum

Tranquillo in somno

  Nostrum Dominum.


Dum mugiunt boves

  Expergiscitur:

Nec tamen ex illo

  Auditur murmur.

Amo te, mi Iesu!

  De caelo specta

Et usque ad lucem,

  Precor, mi adsta.


Es, Domine, mecum

  Te rogo, mane

Me iuxta aeterno:

  Oro, ames me.

Pueruli omnes

  In cura tua

Fac uti fruantur

  Aeterna vita.